www.vaidiksanskrit.com

शनिवार, 31 दिसंबर 2016

प्रत्याहार-सूत्राणि

अथ शब्दानुशासनम्
====================
प्रत्याहार-सूत्राणि
(१.) अइउण्।
(२.) ऋलृक्।
(३.) एओङ्।
(४.) ऐऔच्।
(५.) हयवरट्।
(६.) लण्।
(७.) ञमङणनम्।
(८.) झभञ्।
(९.) घढधष्।
(१०.) जबगडदश्।
(११.) खफछठथचटतव्।
(१२.) कपय्।
(१३.) शषसर्।
(१४.) हल् ।
इति प्रत्याहार-सूत्राणि

इन सूत्रों से प्रत्याहार तो सैकडों बन सकते हैं, किन्तु पाणिनि मुनि ने अष्टाध्यायी में केवल ४१ प्रत्याहारों का ही व्यवहार किया है ।

इसके अतिरिक्त एक उणादिसूत्र में "ञमन्ताड्डः" (उणादिसूत्र---१.११४) से ञम् प्रत्याहार तथा एक "चय्" प्रत्याहार "चयो द्वितीयः शरि पौष्करसादेः" (वार्तिक--८.४.४७) इस वार्तिक से बनेगा ।

इन दोनों को मिलाकर कुल ४३ प्रत्याहार हुए ।

प्रत्याहार दो प्रकार से बनाए जाते हैं । आदि अक्षर से और अन्तिम अक्षर से भी ।

सबसे पहले अन्तिम अक्षर से सूत्रानुसार बनाते हैं ---

(१.) प्रथम सूत्र है---अइउण् । इस सूत्र में अन्तिम अक्षर है--ण् । इसे आदि अक्षर अ से एक प्रत्याहार बनेगा--अण् ।

इससे एक प्रत्याहार बनेगाः--"अण्" । इस प्रत्याहार का उपयोग "उरण् रपरः" (१.१.५०) में होता है ।

इस अण् प्रत्याहार में तीन वर्ण सम्मिलित है--अइउ । अण् कहने से इन तीनों वर्णों का ग्रहण होगा । इसी प्रकार अन्य प्रत्याहार में भी जानें ।

(२.) ऋलृक्---इस सूत्र से तीन प्रत्याहार बनेंगे---
(क) अक्---"अकः सवर्णे दीर्घः" (६.१.९७) ।
(ख) इक्---"इको गुणवृद्धी" (१.१.३)
(ग) उक्---"उगितश्च" (४.१.६)

उक् प्रत्याहार में उ, ऋ, लृ ये तीन वर्ण ग्रहण होंगे ।

(३.) एओङ्---इस सूत्र से केवल एक प्रत्याहार बनेगा---"एङ्" । "एङि पररूपम्" (६.१.९१)

(४.) ऐऔच्---इस सूत्र से चार प्रत्याहार बनेंगेः---
(क) अच्---"अचान्त्यादि टि" (१.१.६३)
(ख) इच्---"इच एकाचोम्प्रत्ययवच्च" (६.३.६६)
(ग) एच्---"एचोयवायावः" (६.१.७५)
(घ) ऐच्---"वृद्धिरादैच्" (१.१.१)

अच् प्रत्याहार में अ से लेकर च् तक के सभी वर्ण ग्रहण होंगे । इसमें कुल ९ वर्ण हैं, जो सभी स्वर हैं--अ,इ,उ,ऋ,लृ,ए,ओ,ऐ,औ

प्रत्याहार का यही लाभ है कि इन्हें बार बार नहीं गिनना पडता । बस केवल अच् कह दो, सभी स्वर वर्ण गृहीत हो जाएँगे ।

(५.) हयवरट्---इस सूत्र से केवल एक ही प्रत्याहार बनेगा--"अट्" । "शश्छोSटि" (८.४.६२)

(6.) लण्---इस सूत्र से तीन प्रत्याहार बनेंगे----
(क) अण्---"अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" (१.१.६८)
(ख) इण्---"इण्कोः" (८.३.५७)
(ग) यण्---"इको यणचि" (६.१.७४)

(७.) ञमङणनम्---इस सूत्र से चार प्रत्याहार बनेंगेः---
(क) अम्---"पुमः खय्यम्परे" (८.३.६)
(ख) यम्--"हलो यमां यमि लोपः" (८.४.६३)
(ग) ङम्---"ङमो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम्" (८.३.३२)
(घ) ञम्---"ञमान्ताड्डः" (उणादिसूत्र--१.११४)

(८.) झभञ्--इस सूत्र से केवल एक प्रत्याहार बनेगा---"यञ्" ।
"अतो दीर्घो यञि" (७.३.१०१)

(९.) घढधष्---इससे दो प्रत्याहार बनेंगे---झष् और भष् ।
"एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः" (८.२.३७)

(१०.) जबगडदश्---इस सूत्र से कुल ६ प्रत्याहार बनेंगे---
(क) अश्---"भोभगोSघो अपूर्वस्य योSशि" (८.३.१७)
(ख) हश्---"हशि च" (६.१.११०)
(ग) वश्---"नेड् वशि कृति" (७.२.८)
(घ) झश् और (ङ) जश्---"झलां जश् झशि" (८.४.५२)
(च) बश्---"एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः" (८.२.३७)

(११.) खफछठथचटतव्---इससे केवल एक प्रत्याहार बनेगा---"छव्"।
"नश्छव्यप्रशान्" (८.३.७)

(१२.) कपय्---इससे ५ प्रत्याहार बनेंगे---
(क) यय्---"अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः" (८.४.५७)
(ख) मय्---"मय उञो वो वा" (८.३.३३)
(ग) झय्---"झयो होSन्यतरस्याम्" (८.४.६१)
(घ) खय्---"पुमः खय्यम्परे" (८.३.६)
(ङ) चय्---"चयो द्वितीयः शरि पौष्करसादेः" (वार्तिक--८.४.४७)

(१३.) शषसर्---इस सूत्र से ५ प्रत्याहार बनेंगेः---
(क) यर्---"यरोSनुनासिकेSनुनासिको वा" (८.४.४४)
(ख) झर्--"झरो झरि सवर्णे" (८.४.६४)
(ग) खर्---"खरि च" (८.४.५४)
(घ) चर्--"अभ्यासे चर्च" (८.४.५३)
(ङ) शर्--"वा शरि" (८.३.३६)

(१४.) हल्---इस सूत्र से ६ प्रत्याहार बनेंगेः---
(क) अल्---अलोSन्त्यात् पूर्व उपधा" (१.१.६४)
"अल्" प्रत्याहार में प्रारम्भिक अ वर्ण और अन्तिम वर्ण ल् से "अल्" प्रत्याहार बनता है । अल् कहने से सभी वर्ण गृहीत होंगे ।

(ख) हल्---"हलोSनन्तराः संयोगः" (१.१.७)
हल् प्रत्याहार में "हयवरट्" के "ह" से लेकर "हल्" के "ल्" तक सभी वर्ण गृहीत होंगे । "हल्" प्रत्याहार में सभी व्यञ्जन वर्ण आ जाते हैं ।

(ग) वल्---"लोपो व्योर्वलि" (६.१.६४)
(घ) रल्---"रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च" (१.२.२६)
(ङ) झल्---"झलो झलि" (८.२.२६)
(च) शल्---"शल इगुपधादनिटः क्सः" (३.१.५४)

इस प्रकार कुल ४३ प्रत्याहार अन्तिम वर्ण से बनाए गए ।

अब हम आदि वर्ण से भी ये ४३ प्रत्याहार बनाकर दिखायेंगे । यहाँ केवल प्रत्याहार के नाम दिखा रहे हैं । सूत्र ऊपर निर्दिष्ट हैं । वहाँ से देख लें ।

(१.) अकार वर्ण से ८ प्रत्याहार बनेंगेः--अण्, अक्, अच्, अट्, अण्, अम्, अश्, अल् ।

(२.) इकार से तीन प्रत्याहार बनते हैंः---इक्, इच्, इण् ।

(३.) उकार से एकः---उक् ।
(४.) एकार से दे---एङ् , एच् ।
(५.) ऐकार से एक---ऐच् ।
(६.) हकार से दो---हश्, हल् ।
(७.) यकार से पाँच---यण्, यम्, यञ्, यय्, यर् ।

(८.) वकार से दो---वश्, वल् ।
(९.) रेफ से एक---रल् ।
(१०.) मकार से एक---मय् ।
(११.) ङकार से एक---ङम् ।
(१२.) झकार से पाँच---झष्, झश्, झय्, झर्, झल् ।
(१३.) भकार से एक---भष् ।
(१४.) जकार से एक--जश् ।

(१५.) बकार से एक--- बश् ।
(१६.) छकार से एक---छव् ।
(१७.) खकार से दो---खय्, खर् ।
(१८.) चकार से एक---चर् ।
(१९.) शकार से दो----शर्, शल् ।

ये कुल ४१ प्रत्याहार हुए और ऊपर दो अन्य प्रत्याहार भी बताएँ हैं । इस प्रकार कुल ४३ प्रत्याहार अष्टाध्यायी में उपयोग के लिए बनाए गए हैं ।

जो अष्टाध्यायी में अध्ययन करना चाहते हैं, वे इन सूत्रों और प्रत्याहारों को अच्छी तरह से याद कर लें ।

इसके बाद धीरे-धीरे हम अष्टाध्यायी के मूल सूत्र और उसकी व्याख्या भी लिखेंगे । =============================
www.vaidiksanskrit.com
===============================
हमारे सहयोगी पृष्ठः--
(१.) वैदिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/vaidiksanskrit
(२.) वैदिक साहित्य और छन्द
www.facebook.com/vedisanskrit
(३.) लौकिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/laukiksanskrit
(४.) संस्कृत निबन्ध
www.facebook.com/girvanvani
(५.) संस्कृत सीखिए--
www.facebook.com/shishusanskritam
(६.) चाणक्य नीति
www.facebook.com/chaanakyaneeti
(७.) संस्कृत-हिन्दी में कथा
www.facebook.com/kathamanzari
(८.) संस्कृत-काव्य
www.facebook.com/kavyanzali
(९.) आयुर्वेद और उपचार
www.facebook.com/gyankisima
(१०.) भारत की विशेषताएँ--
www.facebook.com/jaibharatmahan
(११.) आर्य विचारधारा
www.facebook.com/satyasanatanvaidi
(१२.) हिन्दी में सामान्य-ज्ञान
www.facebook.com/jnanodaya
(१३.) संदेश, कविताएँ, चुटकुले आदि
www.facebook.com/somwad
(१४.) उर्दू-हिन्दी की गजलें, शेर-ओ-शायरी
www.facebook.com/dilorshayari
(१५.) सूक्ति-सुधा
www.facebook.com/suktisudha
(१६.) आर्यावर्त्त-गौरवम्
www.facebook.com/aryavartgaurav
(१७.) संस्कृत नौकरी
www.facebook.com/sanskritnaukari
हमारे समूहः---
(१.) वैदिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/www.vaidiksanskrit
(२.) लौकिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/laukiksanskrit
(३.) ज्ञानोदय
https://www.facebook.com/groups/jnanodaya
(४.) नीतिदर्पण
https://www.facebook.com/groups/neetidarpan
(५.) भाषाणां जननी संस्कृत भाषा
https://www.facebook.com/groups/bhashanam
(६.) शिशु संस्कृतम्
https://www.facebook.com/groups/bharatiyasanskrit
(७.) संस्कृत प्रश्नमञ्च
https://www.facebook.com/groups/sanskritprashna
(८.) भारतीय महापुरुष
https://www.facebook.com/groups/bharatiyamaha
(९.) आयुर्वेद और हमारा जीवन
https://www.facebook.com/groups/vedauraaryurved
(१०.) जीवन का आधार
https://www.facebook.com/groups/tatsukhe
(११.) आर्यावर्त्त निर्माण
https://www.facebook.com/groups/aaryavartnirman
(१२.) कृण्वन्तो विश्वमार्यम्
https://www.facebook.com/groups/krinvanto
(१३) कथा-मञ्जरी
https://www.facebook.com/groups/kathamanzari
(१४.) आर्य फेसबुक
https://www.facebook.com/groups/aryavaidik
(१५.) गीर्वाणवाणी
https://www.facebook.com/groups/girvanvani
(१६) वीरभोग्या वसुन्धरा
https://www.facebook.com/groups/virbhogya
(१७.) चाणक्य नीति को पसन्द करने वाले मित्र
https://www.facebook.com/groups/chaanakyaneeti/
(१८.) वैदिक संस्कृत मित्र
https://www.facebook.com/groups/vedicsanskrit/
(१९.) कुसुमाञ्जलिः
https://www.facebook.com/groups/kusumanjali/
(२०.) संस्कृत नौकरी 
https://www.facebook.com/groups/sanskritnaukari
(२१.) सूक्ति-सूधा
https://www.facebook.com/groups/suktisudha/
 (२२.) भारतीयं विज्ञानम्
https://www.facebook.com/groups/indiascience/

(२३.) वैदिक संसार
 https://www.facebook.com/groups/vaidiksansar/ Twitter Account
(१.) वैदिक संस्कृत
www.twitter.com/shastripraveen3
(२.) चाणक्य-नीति
www.twitter.com/shastriajya
(३.) डॉ. प्रवीण कुमार शास्त्री
www.twitter.com/praveenarya58
 हमारे ब्लॉग
(१.) वैदिक संस्कृत
www.vaidiksanskrit.blogspot.in/
(२.) वैदिक संस्कृत
www.vediksanskrit.blogspot.in/
(३.) लौकिक संस्कृत
www.laukiksanskrit.blogspot.in/
(४.) चाणक्य नीति
www.chaanakyaniti.blogspot.in/
(५.) आर्य सिद्धान्त
www.aryasiddhant.blogspot.in/
(६.) संस्कृत नौकरी
www.sanskritnaukari.blogspot.in/
(७.) आयुर्वेद
www.aayurvedjivan.blogspot.in/
(८.) कथा-मञ्जरी
www.kathamanzari.blogspot.in/
(९.) सूक्ति-सुधा
www.suktisudha.blogspot.in/
(१०.) जय भारत महान्
www.jaibharatmahan.blogspot.in/
(११.) कुसुमाञ्जलिः
www.kusumanzali.blogspot.in/