www.vaidiksanskrit.com

सोमवार, 21 मार्च 2016

वैदिक-छन्द--1

!!!---: वैदिक-छन्द :---!!!
=========================
www.vaidiksanskrit.com

यह लेख बहुत से पाठकों की माँग पर लिखा जा रहा है । हमारे सुधी पाठक बहुत समय से यह माँग कर रहे थे कि छन्द पर कुछ लिखें । वैदिक छन्दों की जानकारी हम इसी पृष्ठ पर देंगे, किन्तु लौकिक छन्दों की जानकारी गीर्वाणवाणी पृष्ठ पर दे रहे हैं । पाठकों से निवेदन है कि वे इस लेख को अवश्य पढें और लेख को शेयर करें ।

वेद के विद्वानों, पाठकों और स्वाध्यायशील महानुभावों के समक्ष यह विस्तृत लेख "वैदिक-छन्द" प्रस्तुत किया जा रहा है । वैदिक छन्दःशास्त्र का विषय अतिगम्भीर और बहुत विस्तृत है । प्राचीनकाल में वैदिक छन्दःशास्त्र सम्बन्धी बहुत से ग्रन्थ विद्यमान थे । वे प्रायः कराल काल के चक्र में लुप्त हो गए । इस समय उनमें से कतिपय ग्रन्थों और ग्रन्थकारों ने ही नाम संस्कृत वाङ्मय में उपलब्ध होते हैंः------

(1.) ऋक्प्रातिशाख्य----शौनक प्रोक्त
(2.) ऋक्सर्वामुक्रमणी----कात्यायन प्रोक्त,
(3.) निदानसूत्र---पतञ्जलि प्रोक्त,
(4.) उपनिदानसूत्र---गार्ग्य प्रोक्त,
(5.) शाङ्खायन श्रौत----शांखायन प्रोक्त,
(6.) ऋगर्थदीपिका--अन्तर्गत छन्दोनुक्रमणी--वेकंट माधव प्रोक्त,
(7.) छन्दःसूत्र---पिङ्गल प्रोक्त,
(8.) छन्दःसूत्र---जयदेव प्रोक्त,

इन आठ पाठों में प्रथम 6 ग्रन्थों के मुख्य प्रतिपाद्य विषय अन्य है, इनमें प्रसंगात् वैदिक छन्दों के लक्षण और प्रपञ्च दिखाएँ हैं । केवल अन्तिम दो ग्रन्थ ही ऐसे हैं, जो विशुद्ध से छन्दोविषयक हैं । इन दोनों ग्रन्थों में वैदिक और लौकिक दोनों प्रकार के छन्द विद्यमान है ।

ऊपर जितने उपलब्ध छन्दःशास्त्रों का उल्लेख किया है, उनमें केवल पिंगल प्रोक्त छन्दोविचिति ही सर्वसाधारण है । अन्य ग्रन्थ प्रायः तत्-तत् संहिता-विशेषों से और वह भी याज्ञिक प्रक्रिया से सम्बन्ध रखते हैं । इसलिए हम वैदिक छन्दों के ज्ञान के लिए इसी ग्रन्थ से परिभाषा और उदाहरण प्रस्तुत करेंगे ।

संस्कृत वाङ्मय में छन्दःशास्त्र एक प्रमुख और महत्त्वपूर्ण स्थान रखता है । संसार के समस्त वाङ्मय में प्राचीन और मूर्धाभिषिक्त वेद का यह साक्षात् उपकारक है । इसलिए वेद के अर्थ-ज्ञान में साक्षात उपकारक षडंगों में इसे अन्यतम स्थान प्राप्त है । छन्दःशास्त्र वेद का पादवत् उपकारक हैः---"छन्दः पादौ तु वेदस्य" वेदार्थ का महत्त्वपूर्ण प्रासाद इसी शास्त्र की नींव पर प्रतिष्ठित है . इसलिए इस शास्त्र के सम्यक् ज्ञान के विना वेद के सूक्ष्म अर्थ की प्रतीति असम्भव है ।

यह लेख बहुत विस्तृत है, अतः इसे थोडा-थोडा करके प्रस्तुत करेंगे । व्यवधान के लिए हम क्षमाप्रार्थी हैं ।




============================
===========================
www.vaidiksanskrit.com
हमारे सहयोगी पृष्ठः--
(1.) वैदिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/vaidiksanskrit
(2.) वैदिक साहित्य संस्कृत में
www.facebook.com/vedisanskrit
(3.) लौकिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/laukiksanskrit
(4.) लौकिक साहित्य संस्कृत में
www.facebook.com/girvanvani
(5.) संस्कृत सीखिए--
www.facebook.com/shishusanskritam
(6.) चाणक्य नीति
www.facebook.com/chaanakyaneeti
(7.) संस्कृत-हिन्दी में कथा
www.facebook.com/kathamanzari
(8.) संस्कृत-हिन्दी में काव्य
www.facebook.com/kavyanzali
(9.) आयुर्वेद और उपचार
www.facebook.com/gyankisima
(10.) भारत की विशेषताएँ--
www.facebook.com/jaibharatmahan
(11.) आर्य विचारधारा
www.facebook.com/satyasanatanvaidik
(12.) हिन्दी में सामान्य-ज्ञान
www.facebook.com/jnanodaya
(13.) संदेश, कविताएँ, चुटकुले आदि
www.facebook.com/somwad
(14.) उर्दू-हिन्दी की गजलें, शेर-ओ-शायरी
www.facebook.com/dilorshayari
(15.) अन्ताराष्ट्रिय कवि प्रवीण शुक्ल
www.facebook.com/kavipraveenshukla
हमारे समूहः---
(1.) वैदिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/www.vaidiksanskrit
(2.) लौकिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/laukiksanskrit
(3.) ज्ञानोदय
https://www.facebook.com/groups/jnanodaya
(4.) नीतिदर्पण
https://www.facebook.com/groups/neetidarpan
(5.) भाषाणां जननी संस्कृत भाषा
https://www.facebook.com/groups/bhashanam
(6.) शिशु संस्कृतम्
https://www.facebook.com/groups/bharatiyasanskrit
(7.) संस्कृत प्रश्नमञ्च
https://www.facebook.com/groups/sanskritprashna
(8.) भारतीय महापुरुष
https://www.facebook.com/groups/bharatiyamaha
(9.) आयुर्वेद और हमारा जीवन
https://www.facebook.com/groups/vedauraaryurved
(10.) जीवन का आधार
https://www.facebook.com/groups/tatsukhe
(11.) आर्यावर्त्त निर्माण
https://www.facebook.com/groups/aaryavartnirman
(12.) कृण्वन्तो विश्वमार्यम्
https://www.facebook.com/groups/krinvanto
(13) कथा-मञ्जरी
https://www.facebook.com/groups/kathamanzari
(14.) आर्य फेसबुक
https://www.facebook.com/groups/aryavaidik
(15.) गीर्वाणवाणी
https://www.facebook.com/groups/girvanvani

शुक्रवार, 18 मार्च 2016

ब्राह्मणम्

!!!---: ब्राह्मणम् :---!!!
=========================

मेदिनीकोशानुसारं वेदभागसूचकोऽयं ब्राह्मणशब्दः नपुंसकलिंगे प्रयुज्यते । यथोक्तं –“ ब्राह्मणं ब्रह्मसंघाते वेदभागे नपुंसकम्” इति ।

भट्टभास्करमतानुसारं- “ ब्राह्मणं नाम कर्मणस्तन्मन्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः” इति । वाचस्पतिमिश्रः लिखति-

"नैरुक्त्यं यस्य मन्त्रस्य विनियोगः प्रयोजनम् ।
प्रतिष्ठानं विधिश्चैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते ॥"

यज्ञकर्मकाण्डस्य विस्तृतव्याख्या येन क्रियते सः ब्राह्मणग्रन्थ इत्युच्यते । ब्राह्मणग्रन्थः यज्ञानां, वैज्ञानिकाध्यात्मिकाधिभौतिकमीमांसानां प्रतिपादकः विश्वकोश इति वलदेवोपाध्यायेनोक्तम् । सायणमतानुसारं यः परम्परानुसारं मन्त्रः न भवति स ब्राह्मणः । शतपथब्राह्मणानुसारं – "ब्रह्म वै मन्त्रः ।"

बृहि वृद्धौ इति धातोः निष्पन्नं पदं ब्राह्मणम् इति । वेदो द्विविधो मन्त्ररुपो ब्राह्मणरुपश्चेत्युक्तं तदयं ब्राह्मणाभागोऽपि वेद एव । ब्रह्म वेदस्तद्वयाख्या ब्राह्मण इति केचित् । वेदशेषभूता इमे ब्राह्मणग्रन्था यज्ञानुष्ठानस्य विस्तृतं वर्णनं कुर्वन्ति । कतिचन कथा अपि ब्राह्मणेषु प्राप्यन्ते ।

प्रत्येकवेदशाखानुसारेण ब्राह्मणा आरण्यकग्रन्थाश्च भिन्नाः सन्ति, तत्र ब्राह्मणा यथा – ऋग्वेदस्य ऐतरेयब्राह्मण कौषीतकिब्राह्मणञ्चेति ब्राह्मणद्वयम् । अनयोरैतरेयब्राह्मणमति प्रथितम् । अत्र अष्टौ पञ्चिकाः, प्रतिपञ्चिकं पञ्चाध्याया इति मिलित्वा ४० अध्यायाः सन्ति । कौषीतकिब्राह्मणे केवलं त्रिंशदध्यायाः ।

सामवेदस्य बहवो ब्राह्मणभागाः सन्तिः येषु ताण्ड्यब्राह्मणं प्रसिध्दतरम् । अयं ग्रन्थः पञ्चविशत्यध्यायशाली, अत एव पञ्चविशब्राह्मण संज्ञयाऽपि प्रसिदध्यति । कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयब्राह्मणनामा ब्राह्मणभागो विद्यते । शुक्ल यजुर्वेदस्य शतपठब्राह्मणं नितान्तप्रसिध्दम्, अत्र शतमध्याया विद्यन्ते । अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणम् । अत्र खण्डद्वयमेव, प्रथमखण्डे पञ्चाध्यायाः द्वितीये च षट् । ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वतो नवोऽयं ग्रन्थः कथ्यते । एवमेव ऋग्वेदस्य आरण्यकद्वयम्, ऐतरेयमारण्यकम् शाङ्खायनारण्यकञ्च । कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयमारण्यकम् । सामवेदस्य जैमिनीयशाखायाः जैमिनीयोपनिषदब्राह्मणमेव तवलकाराण्यकमिति नाम्ना प्रसिध्दम् । अस्मिन् सममन्त्राणां शोभना व्याख्या कृता । इयं सामवेदारण्यसंहिता सत्यव्रतसामश्रमिणा १८७८ ई. वर्षे मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।

वेदार्थानां विवरणं स्पष्टीकरणं विशदीकरणं च उद्दिश्य एतानि ब्राह्मणानि रचितानि । आख्यानानि उपाख्यानानि च विवरणं विशदं सरसं च कुर्वन्ति । ब्राह्मणानि छन्दोबद्धानि न भवन्ति।एतानि गद्यमयानि । अन्तरान्तरा छन्दोबद्धानि वाक्यानि च सन्ति । ब्राह्मणानां निर्माणकालः क्रिस्तोः पूर्वम् अष्टमशतक - पञ्चमशतकयोः मध्यो कालः इति चरित्रकारा: अभिप्रयन्ति । च‍तुर्णामपि वेदानां ब्राह्मणानि सन्ति । तत्र ऋग्वेदस्य ऐतरेयं, कौशीतकी इति द्वेशाखे । शुक्लयजुर्वेदस्य शतपथमिति एकं ब्राह्मणं विद्यते। कृष्णयजुषः तु कठ, मैत्रायणी, तैत्तिरीयशाखासु प्रतेकं आरण्यकमुपलभ्यते । साम्नः तु जैमिनीयशाखायाम् एकं ब्राह्मणं लभ्यते । अथ कौथुमराणायनेययोः अष्टौ ब्राह्मणानि भवन्ति । अथर्ववेदस्य गोपथमिति एकं ब्राह्मणमेव वर्तते । एतेषां ब्राह्मणानां निर्माणकालं पौर्वापर्यं चाधिकृत्य गवेषकाः नैकमतयः । भाषा, शैली, प्रतिपाद्यं चेति त्रितयपरिशोधने तैत्तिरीयं पञ्चविंशतिकं च प्राचीनतमे इति निरुच्यते ।

ब्राह्मणस्य विषयवस्तुनि
ब्राह्मणस्य प्रतिपाद्याः विषयाः शाबरभाष्ये लिखिताः यथा –

"हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः ।
परक्रिया पुराकल्पो व्यवघारणकल्पना ॥
उपमानं दशैते तु विधयो ब्राह्मणस्य तु ॥"

परन्त्वेतेषु विधि- विनियोग- हेतु – अर्थवाद- निरुक्ति – आख्यानादीनामेव प्रधानता विद्यते । विधि च सर्वप्रमुखोऽस्ति ।

प्रमुखब्राह्मणग्रन्थाः
===================

ऋग्वेदस्य ब्राह्मणेषु ऐतरेयब्राह्मणं, शाङ्खायनब्राह्मणञ्च प्रसिद्धे । यजुर्वेदस्य ब्राह्मणेषु शतपथब्राह्मणं सुप्रसिद्धम् । सामवेदीयब्राह्मणेषु ताण्ड्यब्राह्मणं, षड्विशब्राह्मणं, सामविधानब्राह्मणं, आर्षेयब्राह्मणं, देवताध्यायब्राह्मणं , छान्दोग्यब्राह्मणं, संहितोपनिषद् ब्राह्मणं, वंशब्राह्मणं, जैमिनीयतवल्कारब्राह्मणं च सुप्रसिद्धानि भवन्ति । अथर्ववेदीयमेकएव गोपथब्राह्मणं समुपलभ्यते ।

=============================

www.vaidiksanskrit.com
हमारे सहयोगी पृष्ठः--
(1.) वैदिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/vaidiksanskrit
(2.) वैदिक साहित्य संस्कृत में
www.facebook.com/vedisanskrit
(3.) लौकिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/laukiksanskrit
(4.) लौकिक साहित्य संस्कृत में
www.facebook.com/girvanvani
(5.) संस्कृत सीखिए--
www.facebook.com/shishusanskritam
(6.) चाणक्य नीति
www.facebook.com/chaanakyaneeti
(7.) संस्कृत-हिन्दी में कथा
www.facebook.com/kathamanzari
(8.) संस्कृत-हिन्दी में काव्य
www.facebook.com/kavyanzali
(9.) आयुर्वेद और उपचार
www.facebook.com/gyankisima
(10.) भारत की विशेषताएँ--
www.facebook.com/jaibharatmahan
(11.) आर्य विचारधारा
www.facebook.com/satyasanatanvaidik
(12.) हिन्दी में सामान्य-ज्ञान
www.facebook.com/jnanodaya
(13.) संदेश, कविताएँ, चुटकुले आदि
www.facebook.com/somwad
(14.) उर्दू-हिन्दी की गजलें, शेर-ओ-शायरी
www.facebook.com/dilorshayari
(15.) अन्ताराष्ट्रिय कवि प्रवीण शुक्ल
www.facebook.com/kavipraveenshukla
हमारे समूहः---
(1.) वैदिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/www.vaidiksanskrit
(2.) लौकिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/laukiksanskrit
(3.) ज्ञानोदय
https://www.facebook.com/groups/jnanodaya
(4.) नीतिदर्पण
https://www.facebook.com/groups/neetidarpan
(5.) भाषाणां जननी संस्कृत भाषा
https://www.facebook.com/groups/bhashanam
(6.) शिशु संस्कृतम्
https://www.facebook.com/groups/bharatiyasanskrit
(7.) संस्कृत प्रश्नमञ्च
https://www.facebook.com/groups/sanskritprashna
(8.) भारतीय महापुरुष
https://www.facebook.com/groups/bharatiyamaha
(9.) आयुर्वेद और हमारा जीवन
https://www.facebook.com/groups/vedauraaryurved
(10.) जीवन का आधार
https://www.facebook.com/groups/tatsukhe
(11.) आर्यावर्त्त निर्माण
https://www.facebook.com/groups/aaryavartnirman
(12.) कृण्वन्तो विश्वमार्यम्
https://www.facebook.com/groups/krinvanto
(13) कथा-मञ्जरी
https://www.facebook.com/groups/kathamanzari
(14.) आर्य फेसबुक
https://www.facebook.com/groups/aryavaidik