चत्वारो वेदाः

!!!---: चत्वारो वेदाः :---!!!

==========================

भारतवर्षस्य सांस्कृतिकनिधिषु वेदाः प्रधानपदं धारयन्ति । संसारस्य उपलब्धेषु ग्रन्थेषु वेदाः एव प्राचीनतमाः ग्रन्थाः सन्ति । सर्वे एव भारतीयाः वेदैः गौरवम् अनुभवन्ति । ज्ञानस्य एव पर्यायः वेदोSस्ति । शास्त्राणि वेदानाम् उद्धरणैः स्वसिद्धान्तान् प्रतिपादयन्ति । वेदानाम् अत्र स्वरूपं प्रतिपाद्यते ।

अस्माकं प्राचीना संस्कृतिः वेदेषु सुरक्षिता वर्तते । संसारस्य प्रथमा "वैदिकी संस्कृतिः" एव वर्तते---प्रथमा संस्कृतिर्विश्ववारा"

संसारस्य प्राचीनतमं साहित्यं वेदेषु उपलभ्यते । सप्तसिन्धुप्रदेशे निवसन्तः ऋषयः परमात्मनः ज्ञानं स्वहृदयेषु अधारयन् । प्रथमं परमात्मा ब्रह्मरूपेण वेदानाम् ज्ञानम् अधारयत् । ब्रह्मणः चत्वारः ऋषयः स्व-स्वहृदयेषु वेदान् अधारयन्---अग्निः ऋग्वेदस्य, वायुः यजुर्वेदस्य, आदित्यः सामवेदस्य अङ्गिरा चाथर्ववेदस्य ।

"तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।

छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ।।"

(यजुर्वेदः---३१.७)

परब्रह्मणः ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः अथर्ववेदश्च वेदाः प्रकाशिताः ।

वेदशब्दे विद ज्ञाने, विद सत्तायाम्, विद्लृ लाभे, विद विचारणे इति चत्वारः एव धातवः भवितुं शक्नुवन्ति । श्रु श्रवणे इत्यस्माद् धातोः करणकारके क्तिन्प्रत्यये कृते श्रुतिशब्दो व्युत्पद्यते ।

विदन्ति, जानन्ति, विद्यन्ते, भवन्ति, विन्दन्ति, विन्दन्ते लभन्ते, विन्दते , विचारयन्ति सर्वे मनुष्याः सर्वाः सत्यविद्याः यैः येषु वा तथा विद्वांसश्च भवन्ति ते वेदाः ।

(१.) ऋग्वेदः----ऋग्वेदः प्रथमः वेदः । अस्मिन् वेदे दश-मण्डलानि सन्ति । मण्डलेषु सूक्तयः सन्ति ताः १०२८ सन्ति । सूक्तिषु मन्त्राः सन्ति, ते १०५८५ सन्ति ।

सूक्तीनाम् देवताः ऋषयः पृथक्-पृथक् सन्ति । छन्दांसि च पृथक् सन्ति । मन्त्रस्य अन्यं नाम "ऋचा" अस्ति ।

ऋग्वेदस्य प्रधानः ऋषिः अग्निः अस्ति । अस्य वेदस्य प्रधानः देवः इन्द्रः वर्तते । अस्य देवस्य २५० सूक्तिषु ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु स्तुतिः अभवत् ।

(२.) यजुर्वेदः--- यजुर्वेदस्य प्रधानः ऋषिः वायुरस्ति । यजुर्वेदः शुक्ल-कृष्णरूपेण द्विविधः अस्ति । उत्तरभारते शुक्लयजुर्वेदस्य प्रचारोSस्ति, किन्तु दक्षिणभारते कृष्णयजुर्वेदस्य । शुक्लयजुर्वेदे चत्वारिंशदध्यायाः सन्ति । अध्यायेषु गद्य-पद्यात्मकाः मन्त्राः सन्ति । तेषु मुख्यतो विविधकर्मसम्पादनाय विधयो दर्शिताः । शुक्लयजुर्वेद १९७५ मन्त्राः सन्ति । शुक्लयजुर्वेदस्य द्विविधा शाखा अस्ति---वाजयनेयी (माध्यन्दिनी) शाखा, काण्व-शाखा च । कृष्णयजुर्वेदस्य षट् शाखाः सन्ति---कठशाखा, कपिष्ठलशाखा, मैत्रायणी-शाखा, तैत्तिरीय-शाखा च ।

शुक्लयजुर्वेदः आदित्य-सम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः, किन्तु कृष्णयजुर्वेदः ब्रह्म-सम्प्रदायस्य प्रतिनिधिः वेदः अस्ति ।

वाजयनेयी-संहितायाः प्रमुखः ऋषिः याज्ञवल्क्यः अस्ति । शुक्लयजुर्वेदस्य प्रमुखं ब्राह्मणं शतपथः अस्ति ।

(३.) सामवेदः----सामवेदस्य प्रमुखः ऋषिः आदित्यः अस्ति । सामवेदः प्रायेण ऋग्वेदस्य गेयात्मकैः मन्त्रैः संकलियः अस्ति । तत्र यज्ञे समाहूतानां देवानां प्रसादनं लक्ष्यमस्ति । प्रसादनं च गानेन भवति । अत एव सामवेदस्य गायकाः उद्गातारः कथ्यन्ते । भारतीयं संगीतं सामवेदाद् एव प्रारभते । सामवेदे १८७५ मन्त्राः सन्ति । सामवेदश्च पूर्वार्चिक-उत्तारार्चिकभागयोः विभक्तः ।

प्राचीने काले सामवेदः सहस्रवर्त्मा आसीत्, किन्तु सम्प्रति अस्य वेदस्य केवलम् तिस्रः एव शाखाः उपलब्धाः सन्ति---कौथुमीय-राणायणीय-जैमिनीयाः शाखाः ।

(४.) अथर्ववेदः---अस्य वेदस्य प्रमुखः ऋषिः अङ्गिरा अस्ति । अथर्ववेदः लौकिकं वैज्ञानिकं च विषयं विशेषेण धत्ते । अयं वेदः विंशतिकाण्डेषु विभक्तः अस्ति । प्रतिकाण्डं च सूक्तयः वर्तन्ते । सूक्तिषु मन्त्राः सन्ति । सम्पूर्णे एव वेदे ७३० सूक्तयः, ५९८७ मन्त्राश्च विद्यन्ते ।

अथर्ववेदस्य नव शाखाः आसन्, किन्तु सम्प्रति द्वे एव शाखे उपलब्धे वर्तेते---शौनक-शाखा, पैप्लाद-शाखा च । शौनकीय-शाखायाम् ७३० सूक्तयः , ५९८७ मन्त्राः च सन्ति ।

एते सर्वे वेदाः मन्त्राणां संकलत्वेन संहिताः अपि कथ्यन्ते । तदनन्तरं तद्व्याख्यारूपाणि ब्राह्मणानि बहूनि वर्तन्ते कर्मकाण्डपराणि । दार्शनिकचिन्तनपराणि आरण्यकानि, शुद्धदर्शनपराः उपनिषदश्च विकसिताः सन्ति । सर्वे अपि एते वेदसंहितानां कृते पृथक्-पृथक् सन्ति । अपि च वेदाङ्ग-रूपेण शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दः, ज्योतिषं चेति षड्वेदाङ्गानि विपुलं साहित्यं प्रस्तुवन्ति । षड् उपाङ्गं वर्तते---न्याय-वैशेषिक-सांख्य-योग-पूर्वमीमांसा-उत्तरमीमांसाश्च ।

सर्वमिदं वाङ्मयं मिलित्वा विशालं वैदिकं साहित्यम् इति वर्तते ।

==============================

www.vaidiksanskrit.com

===============================
हमारे सहयोगी पृष्ठः--
(१.) वैदिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/vaidiksanskrit
(२.) वैदिक साहित्य और छन्द
www.facebook.com/vedisanskrit
(३.) लौकिक साहित्य हिन्दी में
www.facebook.com/laukiksanskrit
(४.) संस्कृत निबन्ध
www.facebook.com/girvanvani
(५.) संस्कृत सीखिए--
www.facebook.com/shishusanskritam
(६.) चाणक्य नीति
www.facebook.com/chaanakyaneeti
(७.) संस्कृत-हिन्दी में कथा
www.facebook.com/kathamanzari
(८.) संस्कृत-काव्य
www.facebook.com/kavyanzali
(९.) आयुर्वेद और उपचार
www.facebook.com/gyankisima
(१०.) भारत की विशेषताएँ--
www.facebook.com/jaibharatmahan
(११.) आर्य विचारधारा
www.facebook.com/satyasanatanvaidi
(१२.) हिन्दी में सामान्य-ज्ञान
www.facebook.com/jnanodaya
(१३.) संदेश, कविताएँ, चुटकुले आदि
www.facebook.com/somwad
(१४.) उर्दू-हिन्दी की गजलें, शेर-ओ-शायरी
www.facebook.com/dilorshayari
(१५.) अन्ताराष्ट्रिय कवि प्रवीण शुक्ल
www.facebook.com/kavipraveenshukla
(१६.) सूक्ति-सुधा
www.facebook.com/suktisudha
(१७.) आर्यावर्त्त-गौरवम्
www.facebook.com/aryavartgaurav
(१८.) संस्कृत नौकरी
www.facebook.com/sanskritnaukari
हमारे समूहः---
(१.) वैदिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/www.vaidiksanskrit
(२.) लौकिक संस्कृत
https://www.facebook.com/groups/laukiksanskrit
(३.) ज्ञानोदय
https://www.facebook.com/groups/jnanodaya
(४.) नीतिदर्पण
https://www.facebook.com/groups/neetidarpan
(५.) भाषाणां जननी संस्कृत भाषा
https://www.facebook.com/groups/bhashanam
(६.) शिशु संस्कृतम्
https://www.facebook.com/groups/bharatiyasanskrit
(७.) संस्कृत प्रश्नमञ्च
https://www.facebook.com/groups/sanskritprashna
(८.) भारतीय महापुरुष
https://www.facebook.com/groups/bharatiyamaha
(९.) आयुर्वेद और हमारा जीवन
https://www.facebook.com/groups/vedauraaryurved
(१०.) जीवन का आधार
https://www.facebook.com/groups/tatsukhe
(११.) आर्यावर्त्त निर्माण
https://www.facebook.com/groups/aaryavartnirman
(१२.) कृण्वन्तो विश्वमार्यम्
https://www.facebook.com/groups/krinvanto
(१३) कथा-मञ्जरी
https://www.facebook.com/groups/kathamanzari
(१४.) आर्य फेसबुक
https://www.facebook.com/groups/aryavaidik
(१५.) गीर्वाणवाणी
https://www.facebook.com/groups/girvanvani
(१६) वीरभोग्या वसुन्धरा
https://www.facebook.com/groups/virbhogya
(१७.) चाणक्य नीति को पसन्द करने वाले मित्र
https://www.facebook.com/groups/chaanakyaneeti/
(१८.) वैदिक संस्कृत मित्र
https://www.facebook.com/groups/vedicsanskrit/
(१९.) कुसुमाञ्जलिः
https://www.facebook.com/groups/kusumanjali/
(२०.) संस्कृत नौकरी 
https://www.facebook.com/groups/sanskritnaukari
(२१.) सूक्ति-सूधा
https://www.facebook.com/groups/suktisudha/